Winterstad voor Franse teringlijders

Romantische kitsch of aanstekelijke bouwkunst? De dweperige villa’s in de Ville d’Hiver van de Franse badplaats Arcachon roepen dubbele gevoelens op. En al helemaal als je beseft dat ze het resultaat zijn van geldzucht en speculatie. Inzet: Franse teringlijders.

 

Badplaatsarchitectuur in Frankrijk

Het Bassin d’Arcachon, aan de zuidwestkust, behoort tot de drukst bezochte strandlocaties van Frankrijk. Het is er zomers een zottenhuis, maar eerlijk is eerlijk, we brengen er een paar fantastische dagen door. Op steenworp afstand van de zee, in een visserskot met balkon.  We gaan pootje baden tussen de bruin gebrande body’s, bezoeken de oesterkwekers op het schiereiland aan de overkant, en eten fruit de mer aan de boulevard, bij restaurant Chez Pierre. En terwijl er onweer in de lucht zit, maken we een wandeling naar de hoger gelegen Ville d’Hiver en reizen we even terug in de tijd.

De jaren zestig van de negentiende eeuw. Twee broers uit Bordeaux, Émille en Isaac Pereire, nazaten van een Portugees-Joodse familie, zien overal geld in. Zelfs in de tering, die vreselijke ziekte waar in hun jaren nog menig tijdgenoot aan wegteert. Sterker nog, de tering, zoals tuberculose in de volksmond heet, is in het Europa van de negentiende eeuw volksziekte nummer één. Penicilline bestond nog niet. Je werd bleek, vermagerde, begon bloed op te hoesten en legde het loodje. Als je, zoals de meeste mensen, de tering naar de nering moest zetten.

Kuren op de Toverberg

Voor de betere stand, de bourgeoisie, was er hoop: kuren in het sanatorium. Een combinatie van rust, gezonde voeding en frisse berglucht bracht de blosjes terug op de bleke, verwende wangen. Was het niet om te genezen, dan ging men wel uit voorzorg. Een verblijf in een sanatorium had, ondanks de verontrustende aanleiding, iets chics, iets adellijks. En het heeft wereldliteratuur opgeleverd. De vuistdikke roman De Toverberg, van Thomas Mann, speelt zich bladzijde na bladzijde af in sanatorium Berghof in het Zwitserse Davos.

Ideale condities voor de bemiddelde teringlijder

Arcachon, FrankrijkDe gebroeders Pereire exploiteerden sinds 1852 een spoorlijn tussen Bordeaux en Arcachon. Zomers waren hun stoomboemeltjes goed bezet, want Arcachon was in die jaren al helemaal en voque bij de gegoede burgerij uit de nabijgelegen wijnstad Bordeaux. Men kwam veelvuldig kuren en een gokje wagen aan de magnifieke baai van Arcachon, die door het schiereiland Lège-Cap-Ferret wordt gescheiden van de Atlantische Oceaan.  Maar Émile en Isaac waren echte rupsjes nooit genoeg. Ze zagen hun lijntje graag twaalf maanden per jaar floreren. Arcachon had weliswaar geen berg en het Atlantische Oceaanklimaat stond bij de betere Franse klasse bekend als ‘tamelijk winderig’, maar had Arcachon geen hoge duinen, rijkelijk begroeid met dennenbomen die de wind breken? Ideale omstandigheden voor de teringlijder, besloot Émile, de ‘denker’ van de twee. De plaatselijke notabalen zagen er brood in, de lokale medici, waaronder een neef van de gebroeders, lieten zich met plezier voor het karretje spannen. Er viel geld te verdienen!

Als in een Franse ratatouille

Een Franse ratatouilleDe gebroeders kochten een immens duingebied aan en benoemden een andere neef tot projectontwikkelaar. Die liet er geen gras over groeien. Hij ontwierp een Engels park met daaromheen een cirkelend straten- en lanenplan. Enorme villa’s, bedoeld als verhuurobjecten, schoten als paddenstoelen uit de grond. Allemaal in badplaatsstijl, in Frankrijk ook wel bekend als architecture pittoresque. Overstekende daken, fijnmazig houtsnijwerk, torentjes, inspringende gevels. Stijlelementen van het neoclassicisme en de neogotiek als in een Franse ratatouille door elkaar gehusseld.  Veel invloeden van het Zwitserse chalet. En bovenal: een overvloed aan balkons, veranda’s en serres, zodat de patiënten en hun familieleden optimaal konden profiteren van maximale doses zee- en dennenlucht. Vrijwel alle nog originele villa’s zijn in één jaar (1860) uit de grond gestampt, volgens een prefab-bouwtechniek avant la lettre.

Kassa!

Wintervilla in FrankrijkHet concept slaat aan. Tot de jaren dertig van de twintigste eeuw, als de Grote Crisis uitbreekt en Frankrijk aan de vooravond staat van La Grande Guerre, komen de royalty  en gegoede burgerij van overal uit Europa overwinteren in de nieuwe, hoog gelegen stad van Arcachon. Sommige villa’s zijn zo immens opgezet, dat ze complete families en hofhoudingen kunnen huisvesten. Zelfs de beroemde Oostenrijkse keizerin Sissi (1837-1898) vertoeft met haar gevolg in één van de huurvilla’s. Niet om te genezen van tuberculose, maar van de spleen. Ze lijdt hevig onder het gemis van haar zoon en gedoodverfde troonopvolger Rudolf die zich in 1889 van het leven heeft beroofd. En de gebroeders Pereira? Die horen de kassa van hun spoorlijntje al spoedig twaalf maanden per jaar rinkelen en vullen hun zakken met huurpenningen. Ze wrijven vergenoegd in hun handen en lachen zich de …